١

به نام آنكه جان را فكرت آموخت

تاثیر بازی های آموزشی بر یادگیری شیمی

پوپك مرعشی 1

چكیده

توانایی بازی از ویژگی های مهم انسان است، زیست شناسان و رفتارشناسان نشان داده اند كه بازی، به سبب پیوند و ارتباط نزدیكی

.( كه با انگیزه ی اكتشاف و ارضای كنجكاوی شخص دارد، نقش سكوی پرش آموزش و اكتشاف را ایفا می كند. (رووف، 1375

از آنجایی كه مطلب فرمول نویسی و نامگذاری تركیبات شیمیایی به صورت انتزاعی و خشك در كتابهای درسی وجود دارد ،

بنابراین بهتر است تا معلمان به كمك روشهای نوین تدریس، یادگیری این مبحث مهم را برای دانش آموزان لذت بخش كنند.

پژوهشگران، معتقدند كه بازی ها به عنوان ابزار تدریس، به دانش آموزان كمك می كند كه مسایل را حل كنند، انجام بازی به

آن ها شانس چالش با مسایل و تدوین راهبرد هایی ، برای حل مشكلات در محیطی به دور از تهدید فراهم می سازد. معلمان با

استفاده بهینه ازعلایق دانش آموزان، درانتخاب بازی و سوق دادن آن ها به اهداف آموزشی، می توانند كمك ها ی شایانی را در

امر تدریس و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان ایجاد نماید. در این نوشتار، بازی های آموزشی كارتی و رایانه ای مناسب برای

آموزش فرمول نویسی و نامگذاری در درس شیمی سال دوم دبیرستان معرفی شده است.

واژه های كلیدی : بازی های آموزشی كارتی ، بازی های آموزشی رایانه ای، یادگیری، مفاهیم انتزاعی، شیمی

مقدمه

یادگیری فرایند پیچیده ای است كه می تواند در نتیجه كسب مهارت های نو، دانش، ادراك، حقایق، اصول و اطلاعات

1997 ). دست اندركاران تعلیم و تربیت، حركتی را از آموزش های سنتی بسوی روش های غیر سنتی و ، جدید رخ دهد (گیل 2

.( 2001، غیر متداول شروع كرده اند ( كو و هارلین 3

مهم ترین پرسشی كه در ذهن هرمعلم ایجاد می شود این است كه چگونه می توان یادگیری، به ویژه یادگیری مطالب درسی

را موثرتر و پربارتركرد، بنابراین بسیاری از روانشناسان این فرایند را در شرایط دقیق و كنترل شده ای مطالعه كرده اند تا ماهیت آن

را بهتر كشف كنند و چگونگی بهبود بخشیدن به آن را دریابند (كدیور، 1387 ). فعالیت هایی كه متخصصان آموزشی برای دانش

آموزان طراحی می كنند، بر یادگیری آنان تاثیر می گذارد،به همین دلیل هدف های آموزشی و فعالیت های دانش آموزان باید با

.( یكدیگر هم خوانی داشته و وابسته و مكمل هم باشند(ذوفن، 1385

١ marashi32@yahoo.com . كارشناس ارشد تكنولوژی آموزشی

2 . Gil, E.

3 . Koo, R. & Harlin, R. P.

٢

امروزه ، پیشرفت در زمینه علم و فناوری تا حد زیادی برشیوه زندگی ما ، تاثیر می گذارد. این تحولات در روش های

تدریس و یادگیری نیز، تغییراتی ایجاد كرده است. در نتیجه ی این نوآوری ها، نسل جدیدی از ابزار آموزشی طراحی شده است

كه در روش های غیر سنتی به دانش آموزان در فرایند یادگیری كمك می كند.

برخی شواهد تجربی نشان می دهد كه بازی ها می تواند به صورت ابزار آموزشی موثری برای افزایش یادگیری ودرك مطلب

1996 ). دانش آموزان با دنیای بازی اطلاعات خود را بهتر پردازش ، موضوعات پیچیده، مورد استفاده قرار گیرد( كوردوا و لیپر 1

می كنند و به معنا و مفهوم درس پی می برند.

بازی های آموزشی

"بازی های آموزشی" بازی هایی هستند كه با اهداف برنامه های درسی خاص، طراحی شده اند. معمولا بازی هایی كه در

.( آموزش و پرورش مورد استفاده قرار می گیرند، تمرینی برای یادگیری بهتر اطلاعات درسی می باشند(رویل 2008،2

پژوهش ها نشان می دهند كه بازی های آموزشی، جدیت، اهتمام، تصمیم گیری، حل مساله، همكاری و ابتكار در یادگیری

.(2008 ، كودكان را افزایش می دهند (پپلر و راس 3

فراگیران زمانی از یادگیری لذت می برند كه یادگیری توام با شادی باشد. از آن مهم تر اینكه آموزگاران هم، زمانی كه

1996 ). ارایه بازی ، فراگیران یاد می گیرند و این یادگیری همراه با شادی است، از تدریس لذت می برند (ورنر،تورپ و بانكر 4

های آموزشی از طرف آموزگاران باعث می شود، بدون این كه از دانش آموزان خواسته شود، غیر مستقیم، در گیر مفاهیم

آموزشی شوند.

در بازی های آموزشی باید مطمئن شد كه یادگیری و بازی یك پارچه شده و هدف های یادگیری در بازی پنهان شده اند.

همچنین یك بازی آموزشی خوب باید بتواند جالب و در گیر كننده باشد تا انگیزه لازم را برای فراگیران ایجاد كند و ارتباط بین

هدف های آموزشی و بازی باید كاملا مشخص باشد. تمركز بر هدف های آموزشی مهم است، نه اینكه فراگیر از مسیر اصلی

آموزش بواسطه بازی منحرف شود. ینابراین در آموزش های رسمی، رقابت بازیكنان كمتر باید مورد توجه قرار گیرد ( هاریسون

.(2004 ، و همكاران 5

1 . Cordova, D. I., & Lepper, M. R.

2 . Royle, K

3 . Pepler, D. J. and Ross, H. S.

4 . Werner, P., Thorpe, R., & Bunker, D.

5 . Harrison, J. M., Preece, L. A., Blackmore, C. L., Richards, R. P., Wilkinson, C. & Fellingham, G. W

٣

امروزه، محققان دریافته اند كه برخی از بازی های رایانه ای به مقدار قابل توجهی از نظر آموزشی ارزش دارند و می توانند

تبدیل به بخشی از برنامه درسی مدارس شوند. بازی های رایانه ای آموزشی با تركیب یادگیری و سرگرمی، از خسته شدن بچه ها

.(2009 ، جلو گیری می كنند. تعدادی از بازی های رایانه ای خوب آموزشی در حال حاضر در اینترنت وجود دارد ( بولینگی 1

2007 ) در بیش از 60 مطالعه، تاثیر استفاده از بازی در كلاس درس بر موفقیت دانش آموزان را مورد بررسی قرار داده ) مارزانو 2

است. نتیجه مطالعات او نشان می دهد كه استفاده از بازی در تدریس، 20 درصد در هدایت آنها برای بدست آوردن موفقیت اثر

داشته است.

2010 ) در پژوهش خودبا عنوان "تدریس شیمی فعالیت محور، مورد عناصر و تركیبات"به نتایج زیر دست یافت: ) دووارسی 3

با بازی های آموزشی، درس، لذت بخش تر بود، یادگیری نشانه های عناصر عمیق تر و ماندگار تر بود.همچنین در دانش آموزان

نسبت به درس شیمی نگرش مثبت ایجاد شد.تعامل و مشاركت فعالانه در دانش آموزان بوجود آورد.

2007 ) به نكات زیر اشاره می كند ) بازی های آموزشی باید با در نظر گرفتن ملاحظاتی استفاده شوند. برای مثال سون مز 4

تا بر ای به كار گیری بازی های آموزشی لحاظ شوند. بازی های آموزشی:

1. بایدبه گونه ای طراحی شوند تا فراگیران به اهداف درسی دست یابند.

2. باید مناسب سن، جنسیت، و همچنین قوانین عمومی رفتار باشند.

3. باید كیفیت لازم برای تمرین در كلاس درس را داشته باشند.

4. باید ساده باشند تا بتوان در كلاس درس آنها را به اجرا در آورد.

5. نباید وقت گیر باشند.

6. نباید رفتار نا مناسب را در دانش آموزان ایجاد نمایند.

7. نباید دانش آموزان را به مخاطره اندازند.

8. ماهیت آموزشی و تربیتی بازی ها باید غالب بر لذت بخش بودن آن ها باشد.

1 . Bolinggi, I.

2 . Marzano, Robert J.

3 . Duvarci, D.

4 . Sönmez, V.

۴

بیان مسئله

با توجه به این كه شیمی یكی از مهم ترین علومی است كه می تواند نقش مهمی در درك زندگی روزمره داشته باشد، به

همین دلیل تدریس شیمی در دبیرستان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در بیشتر بحث های كلاسی، معلم سخنران اصلی است و

به تفاوت های فردی دانش آموزان در كلاس درس كمتر توجه می شود. تعامل بین معلم و دانش آموزان بیشتر به این صورت است

كه در آن معلم پرسش هایی را می پرسد و دانش آموزان پاسخ می دهند. در ادامه، معلم آن را تایید یا تكذیب می كند و در نهایت

پاسخ درست را می گوید. در این حالت مشاهده می شود كه دانش آموزان نقش اندكی در فرایند یادگیری در كلاس درس دارند و

احتمال غیر فعال شدن آنها بیشتر است.

2006 ) باور دارند كه درس شیمی به خاطر وجود مفاهیم انتزاعی در آن، یكی از درس های بسیار ) دمیرچیلی اوغلو و آیاش 1

1999 ) در پژوهش خود، 97 كلاس پایه نهم را مورد مطالعه قرار دادند و نتیجه ) سخت برای دانش آموزان است. سوكمن و بایرام 2

گرفتند كه در بسیاری از مفاهیم شیمی، از جمله عنصر، تركیب ، مخلوط، تغییر شیمیایی ، تغییر فیزیكی و غیره در دانش آموزان

یادگیری معنا دار، صورت نمی گیرد و دچار كج فهمی می شوند.آنها استدلال می كنند كه این مسئله ممكن است نتایج حاصل از

برنامه های گسترده مدارس در روش حفظ كردن مطالب باشد. از آن جایی كه مطلب فرمول نویسی و نامگذاری تركیبات شیمیایی

به صورت انتزاعی و خشك در كتابهای درسی وجود دارد ، بنابراین بهتر است تا معلمان به كمك روش های نوین تدریس،

آموزش این مبحث مهم را برای دانش آموزان لذت بخش كنند.

اما چرا فرمول نویسی به عنوان مبحث تدریس در پژوهش انتخاب شد؟ در پاسخ به این پرسش باید گفت به فرمول نویسی در

شیمی می توان به عنوان یك زبان نگاه كرد. زبان علمی كه با آن ارتباط برقرار می گردد.در صورت آشنایی با این زبان، به راحتی

.( در هر متنی و به هر زبانی می توان از مفاهیم آن متن، اطلاعات لازم را دریافت كرد (شكل 1

1 . Demircioglu, H., Ayas, A.

2 . Sökmen, N. & Bayram, H.

۵

سولفوریك اسید نام دارد. دانش آموزان با این زبان در زندگی روزانه، هنگام خرید ،H2SO به عنوان مثال در همه كشورها 4

یا استفاده از مواد گوناگون مواجه می شوند. بنابراین یادگیری این زبان از اهمیت ویژه ای در محافل علمی برخوردار می باشد. در

آموزش و پرورش پایه آموختن این زبان در شیمی سال دوم دبیرستان گنجانده شده است . برای یادگیری این زبان لازم است

شرایط از نظر محیطی فراهم گردد. اما روش تدریس معمول در كلاس درس، روش املایی است كه در آن معلم سخنرانی می كند

و دانش آموزان چیزهایی را گوش می دهند یا یادداشت می كنند. به همین منظور استفاده از بازی های آموزشی می تواند باعث شود

دانش آموزان مشاركت كنندگان فعال در یادگیری و معلمان تسهیل كنندگان یادگیری باشند.

روش بازی با كارت

دانش آموزان به گروه های 4 تا 5 نفره تقسیم شدند سپس هر گروه 30 كارت در ابعاد 10 در 15 تهیه كردند. روی كارتها

علامت اختصاری كاتیون وآنیون های موجود در جدولهای شیمی سال دوم دبیرستان نوشته شد ،مانند آنچه كه در نمونه های زیر

( نشان داده شده است. (شكل 2

شكل 2. نمونه های كارت های بازی

Na+ SO4

S2Fe2+ 2Cl Cu كارت + 2 نمونه روی ها

نمونه پشت كارت ها

۶

همه كارت های موجود را طوری كه روی آن دیده نشود روی زمین چیده می شوند. سپس نفر اول به دلخواه دو تا از كارت

هارا برمی گرداند اگر یكی از آنها كاتیون و دیگری آنیون بود باید فرمول مربوط را روی كاغذ بنویسد و كارتها را به عنوان امتیاز

بردارد اگر دو كارتی را كه به رو برمی گرداند هردو آنیون و یا هردو كاتیون باشند نمی تواند آنها را بردارد و نوبت به نفر بعدی

می رسد در این بازی نفرات بعد باید جای كارتهایی را كه برگردانده می شود ولی از بازی خارج نشده اند را به خاطر بسپارند تا به

.( موقع بتوانند از آنها استفاده كنند (شكل 3و 4

شكل 3. روش بازی با كارت

شكل 4. دانش آموزان در حال بازی

در روش بالا علامت اختصاری كاتیونها و آنیونها روی كارتها وجود دارد و دانش آموز آنها را تشخیص می دهد و فرمول

شیمیایی را نوشته ونامگذاری می كند . برای اینكه با این بازی بتوانیم به همه اهداف آموزشی بیان شده در مبحث فرمول نویسی

دست پیدا كنیم بهتر است بچه ها مراحل ذكر شده را نیز یك بار با كارتهایی انجام دهند كه به جای علامت اختصاری، نام

شیمیایی كاتیونها و آنیونها روی كارت نوشته شده باشد .به این ترتیب از روی نام، فرمول شیمیایی آن را خواهند نوشت .

تذكر : این بازی می تواند بر اساس ابتكار و خلاقیت دانش آموزان و معلمان به صورت های گوناگون دیگری نیز اجرا شود.

Na+

Fe2+

در این حالت چون هر دو كارت كاتیون است باید

كارت ها برگردانده شود و بازی ادامه پیدا كند.

Na+

SO4

2

در این حالت شخصی كه این دو كارت را

برگردانده است باید آنها را برداشته و فرمول

شیمیایی آنرا بنویسد.

٧

نوع دیگر از روش بازی با كارت، شامل صفحه ای است كه دارای هجده خانه است كه بیانگر 18 گروه جدول تناوبی است،

( تعدادی كارت پرسش از مبحث فرمول نویسی كه جواب آن پشت كارت نوشته شده است، كارتهای امتیاز و جریمه.(شكل 5 و 6

شكل 5. یك شكل دیگر از روش بازی با كارت

شكل. 6 كارت های پرسش، امتیاز و جریمه

به ترتیب هریك از اعضای گروه یك كارت از كارت های پرسش را به صورت تصادفی بر می دارد، سپس پرسش روی

كارت را در حضور بقیه افراد گروه می خواند و پاسخ آنرا می دهد، سپس پاسخ درست را از پشت كارت نگاه می كند، اگر

مطابقت داشت، یك كارت امتیاز برمی دارد و طبق آنچه كه در كارت امتیاز نوشته شده وارد بازی می شود به هریك از خانه ها

٨

كه وارد شود یكی از گروه های جدول خواهد بود وفرد بازیكن یك یا چند عنصر از آن گروه را می تواند نام ببرد و امتیاز بگیرد

در ادامه بازی اگر فردی به پرسش كارت اشتباه پاسخ دهد باید یك كارت جریمه بردارد و طبق دستورالعمل آن رفتار كند. برای

هیجان بازی ، اسكلت هایی در گوشه های صفحه بازی قرار داده شده كه با ورود مهره بازیكن به آن ها دوباره به نقطه شروع برمی

گردد. پایان بازی وقتی است یكی از بازیكن ها به نقطه پایان برسد. سپس هركس كه تعداد كارت امتیاز بیشتری داشته باشد به

عنوان برنده بازی محسوب می شود.

بازی های رایانه ای

یك بازی بسیار جالب از اینترنت گرفته شده است و به صورت نرم افزاری شامل مجموعه ای از بازی ها و شبیه سازها برای

است. این نرم افزار را درسایت Chemistry Games, Labs,& Demos مفاهیم شیمی پایه به نام

قابل دسترسی است. http://www.multimediascience.com

نام بازی های موجود در این نرم افزار به شرح زیر است:

1 - بازی با نام عنصرها

2 - بازی عدد اتمی

3 - بازی فرمول های شیمیایی

4 - بازی چكیدن یون ها

در شكل اول از این بازی كه یك بازی پرتاب كردنی است، نام تركیب در پایین صفحه داده می شود و دانش آموز باید با با

.( نشانگر به طرف فرمول درست كه در بین فرمول های دیگر در حال حركت است تیر پرتاب كند و به هدف بزند ( 7

در این بازی برای تمرین فرمول نویسی و نامگذاری تركیب های شیمیایی دو شكل مختلف وجود دارد. ی ك شكل آن باز ی

.( جور كردنی است كه دانش آموزان باید نام و فرمول درست تركیب های مختلف را باهم جور كنند (شكل 8

در این شكل از بازی دانش آموز می تواند انتخاب كند كه تركیب ها فقط یونی یا مولكو لی و ی ا مخلوط ی از هر دو ترك ی ب

باشند.

شكل 7. بازی فرمول نویسی پرتابی

٩

شكل 8. بازی جور كردنی

همانطور كه در شكل ها می بینید بازی ها از پیچیدگی خاصی برخوردار نیستند و دانش آموزان به خوبی با آن ها ارتباط برقرار

كردند.

بحث و نتیجه گیری

فراهم كردن محیط مناسب برای یادگیری یكی از مهارت های معلمی است كه می تواند باعث موفقیت او در امر آموزش

شود.برخلاف آموزش سخنرانی محور كه نوعی یادگیری منفعل است ، یادگیری فعال از نظر ماهیت، شبیه یادگیری تجربی است

1991 ). یادگیری مبتنی بر كه در آن تاكید بر یادگیری از طریق انجام دادن فعالیت های آموزشی است (بن ول و ایسون 1

2 یكی از روش های فعال یادگیری است كه با ایجاد محیطی پر از شادی و نشاط، فرا گیران خود در فرایند یادگیری (GBL) بازی

شركت می كنند.

بازی های آموزشی در یادگیری مفاهیم انتزاعی بسیار موثر است و یادگیری با لذت و سرگرمی آمیخته می شود. یادگیری،

همراه با مشاركت فراگیران انجام شده و آن ها می توانند از تجارب یكدیگر استفاده كنند. پس بازی ها ی آموزشی می توانند

روش مناسبی برای افزایش قدرت درك، كاربرد و تحلیل مطالب درسی باشند. همچنین یادگیری مفاهیم انتزاعی در شیمی،

مشاركت فعالانه و شور و اشتیاق دانش آموزان با استفاده از بازی های آموزشی نتایجی است كه با پژوهش نویسنده این مقاله كه

در سال 1389 انجام داده، هم سو است.

1 . Bonwell, C. C., & Eison, J. A.

2 . Game Base Learning

١٠

منابع مورد استفاده

ذوفن، شهناز( 1385 ). كاربرد فناوری های جدید در آموزش.تهران: انتشارات سمت.

13-14 ، رووف، علی( 1375 ). بازی تدریس. رشد تكنولوژی آموزشی 1

كدیور، پروین( 1387 ). روانشناسی تربیتی. تهران : انتشارات سمت.

Bolinggi, I. (2009). Educational computer games as effective learning tools. Articles base.

http://www.articlesbase.com

Bonwell, C. C., & Eison, J. A. (1991). Active learning: Creating excitement in the classroom. Washington, DC:

School of Education and Human Development, George Washington University

Cordova, D. I., & Lepper, M. R. (1996). Intrinsic motivation and the process of learning: Beneficial effects of

contextualization, personalization, and choice. Journal of Educational Psychology, 88, 715-73

Demircioglu, H., Ayas, A. (2006). Hikayeler ve Kimya ögretimi. H..U.Egitim Fakültesi Dergisi. H.U.Journal of

Education,30, 110-119.

Duvarci, D. (2010). Activity-baced chemistry teaching:A case of "elements and compounds. Procedia Social

and Behavioral Sciences, 2 , 2506–2509.

Gil, E. (1991). The Hunting Power of Play. New York: Guilford Press.

Harrison, J. M., Preece, L. A., Blackmore, C. L., Richards, R. P., Wilkinson, C. & Fellingham, G. W.( 1999).

The effects of twoinstructional models-skill teaching and mastery learning-on skill development,

knowledge, self efficacy. Journal of Teaching in Physical Education, 19, 33-56.

Koo, R. & Harlin, R. P. (2001). Learning in nontraditional environments: An international perspective.

Childhood Education, 77(6), 38-40.

Marzano, Robert J., John L. Brown.(2007). The Art and Science of Teaching: A Comprehensive Framework for

Effective Instruction. Published by ASCD

Pepler, D. J. and Ross, H. S. (2008). The effect of play on convergent and divergent problem solving. Child

Development, 52(4), 1202-1210.

Royle, K.( 2008). Game-based learning: A different perspective. Innovate 4(4).

Sökmen, N. & Bayram, H. (1999). Lise 1. Sinif ögrencilerinin temel kimya kavramlarini anlama düzeyleriyle

mantiksal düiünme yetenekleriarasindaki iliki, Hacettepe Üniversitesi Eitim Fakültesi Dergisi 17(16) , 89 –

94.

Sönmez, V. (2007). Ögretim Ilke and Yöntemleri, Ani Yayincilik: Ankara.

Werner, P., Thorpe, R., & Bunker, D.(1996). Teaching games for understanding : Evolution of a model.

Journal of Physical Education. Recreation and Dance, 67(1), 28-33.